Yönetmen: Jane Campion
Jane Campion, konuşmayan bir kadının hikâyesini anlatarak sinemanın en eski sorusunu sorar: bir duyguyu anlatmak için sese gerçekten ihtiyaç var mı? Bu yazı, filmin piyano üzerinden kurduğu alışverişi, bakışın ve dokunmanın dilini ve Ada'nın kendi sesini nasıl geri aldığını okuyor.
Piyano (1993) Filmi: Jane Campion'ın Sessizlik ve Arzu Üzerine Destanı
Bir kadın, bir kız çocuğu ve bir piyano
Film, 19. yüzyılın ortasında Yeni Zelanda'nın ıssız bir kıyısında başlıyor. Ada McGrath (Holly Hunter), altı yaşından beri konuşmayan bir kadın; kendi seçimiyle susmuş, sesini yalnızca piyanosuyla duyuruyor. Kendisiyle evlenmek üzere seçilmiş Alisdair Stewart (Sam Neill) tarafından bu uzak kıyıya getirilir; yanında küçük kızı Flora (Anna Paquin) ve piyanosu vardır. Filmin kurduğu ilk çatışma bir eşya yüzünden çıkar gibi görünür: damat adayı, piyanonun okyanus kıyısında bırakılmasını emreder. Ada için bu, bir mobilyanın geride kalması değildir — sesinin, kendini ifade edebildiği tek aracın elinden alınmasıdır. Campion bu kararı ilk yarım saatte bize öyle hissettirir ki, film artık bir aşk hikâyesi değil, bir kadının var olma hakkı üzerine bir anlatı olur. Bir kadın yönetmenin bakışı üzerine kurulu bir başka yazımız için Alev Almış Bir Genç Kızın Portresi (2019) incelemesine bakabilirsiniz.
George Baines: alışverişin ve arzunun dönüşümü
Piyanoyu satın alan komşu George Baines (Harvey Keitel), Ada'ya bir teklif yapar: piyanoyu geri alması için "ders" adı altında ona dokunmasına izin vermesi yeterlidir. Bu teklif, filmin en tartışmalı ve en cesur kurulumudur — çünkü Campion, iktidarın nasıl yavaş yavaş yer değiştirdiğini gösterir. Başlangıçta alışverişi kuran George'tur; ilerledikçe asıl güç Ada'ya geçer, George'un kendi kurduğu düzenin bedelini ödediğini izleriz.
Bu bölüm, filmin bir erotik film olmadığı hâlde sinema tarihinde arzu üzerine kurulmuş en olgun anlatılardan biri sayılmasının sebebi. Sürtünme bile neredeyse hiç gösterilmez; film bakış, nefes ve tuşların sesiyle çalışır.
Holly Hunter ve Anna Paquin: iki sessizlik, iki oyunculuk
Holly Hunter'ın performansı teknik bir başarı: Ada'nın konuşmadığı bir filmde, oyuncunun bütün duyguyu gözleriyle ve elleriyle taşıması gerekiyor. Filmin kapanış sahnesinde, suyun altından yukarı bakıp vazgeçtiği an — o tek bakış, repliksiz bir itiraf.
Küçük Anna Paquin ise filmin dili olur: hem anlatıcıdır hem de izleyicinin Ada'yla olan bağlantısı. On bir yaşında Oscar kazanması sürpriz değil; Campion'un çocuğu bir "sevilen yan karakter" olarak değil, hikâyenin tanığı olarak kurması sayesinde filmden çıkmayan bir ses olur.
Michael Nyman'ın müziği: filmin ikinci sesi
Ada'nın sesi yoksa filmin sesi vardır. Michael Nyman'ın bestelediği tema, sinema tarihinin en tanınan piyano müziklerinden biri oldu; ama Campion onu bir duygusal arka plan olarak kullanmaz. Müzik, Ada'nın düşüncesi olarak çalışır: onun zihninde olup biten, orkestradan değil klavyeden gelir. Filmin sonunda (minor spoiler) Ada'nın parmağına takılan protez ve yeniden çalmayı öğrenme sahnesi, bu müziğin neden yalnız bir "film müziği" olmadığını gösterir.
Stuart Dryburgh'un kamerası ve çamurun şiiri
Film, gösterişli manzara kartpostallarına kaçmaz. Kıyı solgun, orman nemli, evler çamurludur; Campion ile görüntü yönetmeni Stuart Dryburgh, güzelliği konforlu değil gerçek bir yerden kurar. Yağmur, deniz ve çamur, filmin duygusal hâlini taşır — öyle ki bazı sahnelerde hava durumu neredeyse bir oyuncu gibi davranır.
Eleştiri: sabır isteyen bir anlatı
Adaletli olmak gerekirse film herkese göre değil. İlk yarım saatte anlatı, Ada'nın kıyıya alışmasını bekler; tempoyu yavaş bulan seyirci için bu bölüm zorlayıcı olabilir. Ayrıca Campion'un Baines ile Ada arasındaki alışverişi pazarlık üzerinden kurması, bugünün seyircisinde haklı bir rahatsızlık da yaratabilir — film bu rahatsızlığı gizlemez, tersine anlatısının merkezine koyar. Sabreden seyirciye verdiği şey ise son bölümde geri ödenir.
Kimler izlemeli?
Karakter odaklı, sessizlikten korkmayan ve sinemanın biçimle düşünebileceğine inanan seyirci için bir başyapıt. Hızlı kurgu, açıklayıcı diyalog ve net bir "iyi-kötü" ayrımı arayan seyirci içinse uzun bir yolculuk. 90'ların bağımsız sinemasına dair listemizi de buradan okuyabilirsiniz: 90'lar Bağımsız Sineması: 10 Kült Film.
Sık Sorulan Sorular
Piyano filminin yönetmeni kim?
Jane Campion. Film, 1993 Cannes Film Festivali'nde Altın Palmiye kazandı; Campion bu ödülü kazanan ilk kadın yönetmen oldu.
Film hangi ödülleri aldı?
Üç Oscar: En İyi Kadın Oyuncu (Holly Hunter), En İyi Yardımcı Kadın Oyuncu (Anna Paquin) ve En İyi Özgün Senaryo (Jane Campion).
Filmde neden Ada konuşmuyor?
Ada altı yaşından beri kendi seçimiyle susmayı seçmiştir; sesini yalnızca piyanosuyla ve işaret diliyle duyurur. Film bu sessizliği bir eksiklik değil, bir dil olarak kurar.
Piyano kaç dakika, hangi ülkelerin yapımı?
120 dakika; Fransa ve Yeni Zelanda ortak yapımı (1993). Müzik: Michael Nyman · Görüntü yönetmeni: Stuart Dryburgh.
Hiç yorum yok: