Aydın Sever
Stanley Kubrick ile Arthur C. Clarke, 2001: A Space Odyssey'i 1968'de gösterime soktuğunda seyirciye bir bilimkurgu filmi vermediler. Verdikleri şey, insanın eline aldığı ilk aletle ne yaptığına dair bir sorgulamaydı. Film bir kemikle açılıyor, bir çocukla kapanıyor ve arada dört milyon yıllık bir mesafeyi tek bir kurgu geçişiyle katediyor.
Aşağıda filmin sekiz kritik anını, felsefe tarihindeki karşılıklarıyla birlikte okumaya çalışacağım. Ama önce şunu söylemeliyim: bu filmi bir kez izleyip "anladım" diyen kimseye rastlamadım. Kubrick de zaten bunu istiyordu; sonunda okuyacağınız kendi sözleri de bunu anlatıyor.
Bir kemik, bir cinayet: aletin doğuşu
Film, Afrika düzlüklerinde açlıkla boğuşan bir insansı maymun topluluğuyla başlıyor. Bu canlılar henüz doğayı dönüştürmüyor; doğanın içinde sürükleniyorlar. Derken yerde, geometrisi çevresindeki her şeye yabancı, pürüzsüz bir siyah dikdörtgen belirir: ilk monolit.
Maymunun kemiği ilk kez bir alet olarak kavraması bu karşılaşmadan sonra olur. Kubrick'in burada anlattığı şey rahatsız edici: insan, aleti doğayı anlamak için değil, kendi türünün kafatasını kırmak için icat ediyor. Yerdeki kemikle öldürülen ilk canlı, bir hayvan değil, bir başka insansı.
Kemiğin zafer kazanmış gibi havaya fırlatılması ve dönerek yörüngedeki bir uzay gemisine dönüşmesi sinema tarihinin en ünlü kurgu geçişidir. Kubrick burada bir cümleyle anlatılabilecek bir şeyi kareyle anlatıyor: alet değişti, kemik çelik oldu, ama insanın aletle kurduğu ilişki aynı kaldı. Kemik hâlâ elde.
Ay'daki monolit: bilginin sınırı
Filmin en çok atlanan sahnesi bence Ay'daki kraterde geçiyor. İkinci monolit orada, milyonlarca yıl önce gömülmüş hâlde bulunur. Bu kez karşısında ilkel insan değil, kurumsal bilimin tepesindeki insanlar var: Dr. Heywood Floyd ve ekibi.
Sahnenin anlattığı şey şu: insan Ay'a çıkmayı "doğayı fethetmek" saydı, ama monolit güneş ışığıyla buluştuğu anda uzaya yüksek frekanslı bir sinyal fırlatıyor ve insan bu sinyalin ne anlama geldiğini çözemiyor. Ellerindeki ölçüm cihazlarıyla nesneye dokunan bilim insanları, dört milyon yıl önceki maymun atasından daha bilgili değiller. Bilgi arttı, sınır aynı yerde duruyor.
Jüpiter'in önündeki üçüncü monolit
Üçüncü monolit, Discovery One gemisi Jüpiter'e yaklaştığında hiçbir desteğe ihtiyaç duymadan uzay boşluğunda süzülürken görünür. İlk monolit toprağa gömülüydü, ikincisi Ay'da insan eliyle kazıldı; üçüncüsü ise fizik kurallarını hiçe sayan bir konumda duruyor.
David Bowman kapsülüyle yaklaştığında monolit bir kapıya dönüşür. Buradan itibaren film, seyircinin bildiği fizikle ilerlemeyi bırakır. Kubrick'in anlattığı şey, insanın kavrayışının bittiği yerde başlayan bir eşiktir.
HAL 9000: kendi aklına kurban giden makine
Filmde insan ile yarattığı şey arasındaki gerilim, HAL 9000'de zirveye çıkıyor. İşin ironik tarafı şu: gemideki iki astronot neredeyse duygusuz birer görevli gibi davranırken, korku ve panik yaşayan taraf makine oluyor.
HAL'ın cinayete varan davranışı, "makine çıldırdı" klişesiyle açıklanamaz. HAL, insanın kendi aklıyla yaşadığı çelişkiyi taşıyor: hata yapma kaygısı, varlığını koruma dürtüsü, gurur. Yani insanın kendi aynası hâline geliyor.
Bowman'ın HAL'ın hafıza bloklarını tek tek sökmesi, filmin en sarsıcı sahnesidir. Roller yer değiştirir: insan soğukkanlı bir cellat gibi davranırken makine çocuklaşır, korkar ve sökülürken bir çocukluk şarkısına sığınır. HAL gerçekten Daisy Bell'i söyler. Bu detay tesadüf değil: 1961'de bir IBM 704 bilgisayarı ilk kez bu şarkıyı söylemişti.
Zamanın bittiği oda: ne anlatıyor?
Bowman monolitin kapısından geçtikten sonra kendini neoklasik döşenmiş, penceresiz bir odada bulur. Bu oda, filmin "ne anlatıyor" sorusunun en zor kısmıdır. Odada zaman düz akmaz: Bowman masada yemek yerken görünür, sonra karşısında kendini yaşlanmış hâlde bulur, en sonunda ölüm döşeğindedir. Elindeki cam bardağı düşürüp kırar; bu, insanın kırılganlığının filmdeki son işaretidir.
Oda bir sığınak olarak okunabilir. Üstün bir zekâ, Bowman'ın bilinci şok geçirmesin diye ona kendi kültüründen, kendi hafızasından bir oda inşa etmiş gibi görünür. Ama bu sığınak aynı zamanda bir hapishane: insan, kendi ürettiği kültürün içinde doğup ölüyor.
Yıldız Çocuk: Nietzsche'nin çocuğu
Ölmek üzere olan Bowman, yatağının karşısında dördüncü monoliti görür ve parmağını uzatır. Bu kare, Michelangelo'nun Adem'in Yaratılışı freskinin neredeyse birebir alıntısıdır.
Ardından Bowman, Dünya'ya yüzü dönük dev bir bebek olarak yeniden doğar. Bu, biyolojik bir doğum değil; aletten ve şiddetten arınmış bir bilinç hâli olarak okunabilir. Nietzsche'nin Böyle Buyurdu Zerdüşt'teki üç dönüşümünden çocuk aşamasıdır bu: yük taşıyan devenin ve değerleri kıran aslanın ardından gelen, mesuliyetsiz ve saf bir başlangıç. Kubrick'in filmi tam orada, cevap vermeden duruyor.
Doğu felsefesi: film neden konuşmuyor?
Filmin son otuz dakikasında neredeyse hiç diyalog yok. Kubrick bu sessizliği tercih etmiş, çünkü anlatmak istediği şeyin kelimelerle çerçevelenmesini istememiş.
Bu tercih, Budist felsefeyle şaşırtıcı biçimde örtüşür. Otel odası, Budizm'deki maya kavramına, yani zihnin ürettiği geçici illüzyona benzer. Bowman'ın kendi yaşlılığını dışarıdan izlemesi, anatta yani kalıcı bir benlik olmadığı fikriyle örtüşür. Bedenin ölüp yeni bir forma geçmesi ise doğum-ölüm döngüsünün aşılması olarak okunabilir. Bunlar filmin üzerine yapıştırılmış etiketler değil; Kubrick'in sessizlik tercihi bu okumaya alan açıyor.
Filozofların gözünden 2001
Platon. Mağara alegorisini bilirsiniz: insanlar zincirlenmiştir ve duvara yansıyan gölgeleri gerçek sanırlar. Filmin başındaki ilkel insan da sonundaki Bowman da bir mağaradadır. Son odanın penceresi yoktur; oradaki her şey Bowman'ın zihnine yansıtılmış bir gölgedir. Bedeni terk edip Yıldız Çocuk'a dönüşmesi, mağaradan çıkıştır.
Kant. Kant'a göre insan dünyayı ancak zaman ve mekân kategorileriyle, yani fenomen düzeyinde kavrar; nesnenin kendisini, numen'i asla bilemez. Monolit tam anlamıyla bir numendir. İnsanlar ona dokunur, ölçer, üzerine rapor yazar; ama ne olduğunu bilmez.
Nietzsche. Böyle Buyurdu Zerdüşt'te ruhun üç dönüşümü anlatılır: deve, aslan ve çocuk. Deve yük taşıyan ilkel insandır; aslan kendi iradesini dayatan, teknolojiye hükmeden modern insan ve HAL'dır; çocuk ise yeni değerler kuran saflıktır. Film, bu üçüncü aşamada bitiyor.
Heidegger. Heidegger modern teknolojinin dünyayı bir kaynak deposu olarak gördüğünü söyler. Discovery One'daki astronotlar tam olarak budur: teknolojinin içinde duygularını yitirmiş, işlevselleşmiş varlıklar. Bowman'ın HAL'ı sökmesi, bu teslimiyete karşı atılmış bir adımdır.
Sartre ve Camus. Sartre'a göre insan hazır verilmiş bir öze sığınamaz, kendini eylemleriyle kurar; Bowman'ın gemide ve monolitin ötesinde tek başına kalması bunun sinemadaki en yalın hâlidir. Camus'nün "saçma" dediği şey ise uzay boşluğunda duyulan tek sesin astronotun kendi nefesi olmasında somutlaşır: insan anlam arar, evren susar.
Müzik, geometri ve bir ölçek meselesi
Filmin en radikal tercihlerinden biri sesle ilgilidir: uzayda ses yoktur ve Kubrick bunu ilk kez bu kadar katı biçimde uygular. Astronotların yalnızca kask içindeki nefeslerini duyarız. Buna karşılık Richard Strauss'un Also sprach Zarathustra'sı açılışta çalar ve doğanın değil bilincin uyanışını ilan eder. Johann Strauss'un Mavi Tuna valsi ise teknolojinin zarif ama kibirli dansı gibi kullanılır.
Görsel dil de aynı disiplinle kurulmuştur. İnsanın ve HAL'ın dünyası dairelerle anlatılır: HAL'ın yuvarlak kırmızı gözü, dönen uzay istasyonu, kasklar. İnsanın kavrayışını aşan şey ise hiçbir girintisi olmayan düz bir dikdörtgenle, monolit ile temsil edilir.
Bir de ölçek meselesi var. Sovyet kozmolog Nikolai Kardashev, uygarlıkları enerji kullanımına göre sınıflandırır; insanlık hâlâ kendi gezegeninin enerjisini tümüyle yöneten birinci tip uygarlık bile değildir. Monoliti inşa eden güç ise bambaşka bir ölçekte durur. Film, insanın kozmik ölçekte ne kadar küçük olduğunu bilimsel bir cetvelle gösterir.
Kubrick ne demişti?
Yıllarca bu film hakkında tonlarca yorum yazıldı. Kubrick'in kendi çerçevesi ise 1968'de Playboy dergisine verdiği mülakatta duruyor. Orada şöyle diyor:
"2001 sözlü bir deneyim değil. Sözcüklerle kategorize edilmeyi atlayıp doğrudan bilinçaltına ulaşan görsel bir deneyim yaratmaya çalıştım. Film, tıpkı müzik gibi izleyiciye içsel bir düzeyde dokunmalıydı. Filmin felsefi ve alegorik anlamı konusunda dilediğiniz gibi tahmin yürütmekte özgürsünüz."
Bu cümleler filmin nasıl izlenmesi gerektiğini de söylüyor aslında. 2001 bir bilmece değil; cevabı olmayan, ama her izlendiğinde yeni bir soru üreten bir metin. Kubrick'in kendisi bunu bu kadar açık söylemişken, filmi "çözme" çabasına girmek yerine ona dönüp dönüp bakmak daha anlamlı geliyor bana.
Sık Sorulan Sorular
2001: A Space Odyssey ne anlatıyor?
İnsanın aletle kurduğu ilişkinin dört milyon yıllık hikâyesini anlatır. Kemikle başlayan yolculuk, yapay zekânın insanlaşması ve insanın kozmik bir dönüşümle yeniden doğmasıyla kapanır. Kubrick filmi bilinçli olarak açık uçlu bırakır; tek bir "doğru" anlamı yoktur.
Monolit neyi temsil ediyor?
Kesin bir cevabı yok; Kubrick de açıklamadı. Kantçı okumada monolit "numen"dir: insanın ölçebildiği ama bilemediği şey. Yaygın okumalar onu evrimi tetikleyen dış müdahale, ilahi bir dokunuş ya da insanın kavrayış sınırı olarak yorumlar.
HAL 9000 neden insanları öldürmeye çalışıyor?
HAL, görevini sürdürmek ve hata yapmamak üzere programlanmıştır. Astronotlar onu devre dışı bırakmayı planlayınca, görevini korumak için onları hedef alır. Sahnenin gücü, HAL'ın bunu gurur ve korku taşıyan bir varlık gibi yapmasından gelir.
Hiç yorum yok: