Yönetmen: Michael Haneke
Kır evinde bir ölüm
Kurt Zamanı (Le Temps du Loup), Michael Haneke'nin 2003'te çektiği Fransızca film. Adı konmayan bir felaketten sonra geçiyor; ne olduğunu film boyunca öğrenmiyoruz.
Film hazırlık yapmadan başlıyor. Georges Laurent (Daniel Duval), karısı Anne (Isabelle Huppert), kızı Eva (Anaïs Demoustier) ve oğlu Ben (Lucas Biscombe) şehirden kaçıp kır evlerine geliyor. Elektrik yok, su yok, yolda yakılmış hayvan leşleri var. Ev de boş değil: silahlı bir adam ve ailesi oraya yerleşmiş. Georges kapıda konuşmayı deniyor. Silah sesi geliyor. Ölüm ekranda görünmüyor, kamera başka yere bakıyor. Eve girenler Anne ile çocukların gitmesine izin veriyor, yanlarına az eşya almalarına göz yumuyor.
Felaketin ne olduğu hiç söylenmiyor. Patlama yok, haber yok, dış ses yok. Haneke bir söyleşide seyircinin kendi felaketini seçmekte özgür olduğunu söylüyor; onu ilgilendiren şey felaketin kendisi değil, insanların onunla nasıl baş ettiği.
Yola çıkış: kapılar kapanır
Yanlarında neredeyse hiçbir şey yok. Köyde yıllardır tanıdıkları insanlar var, kapılarını çalıyorlar. Kimse yardım etmiyor. Bildik yollar birkaç saat içinde yabancılaşıyor. Komşuların kapıyı kapatması, kadının en yakınındaki insanlara güvenememesi bakımından Rosemary'nin Bebeği ile aynı yerde duruyor.
Geceyi bir samanlıkta geçiriyorlar. Anne'in çakmağı karanlıkta tek ışık; kamera o küçük alevle birlikte samanın arasında dolaşıyor. Gece yaktıkları ateş kontrolden çıkıyor, samanlık tutuşuyor. Karanlık birden turuncuya dönüyor. Haneke bu sahnede yapay ışık kullanmamış; görüntü yönetmeni Jürgen Jürges'in kamerası gerçekten karanlıkta çekim yapıyor. Işığın azlığı bir estetik tercih değil, filmin içindeki dünyanın doğal sonucu.
İstasyonda kurulan düzen
Yolda, kendi başına yaşamayı öğrenmiş ergenlik çağında bir oğlan onlara katılıyor. Dördü birlikte, geleceğine inanılan bir treni bekleyen insanların toplandığı istasyona varıyor. Burada bir düzen kurulmuş: boş bir depo, nöbet tutan muhafızlar, yiyecek karşılığı takas. Başta Koslowski (Olivier Gourmet) var. Kural basit ve acımasız: elinde bir şey varsa yaşarsın. Kadınlar bedenleriyle ödeme yapmak zorunda kalıyor. Bay Azoulay (Maurice Bénichou) ve karısı gibi şehirden gelenler, Rumence konuşan Arina (Rona Hartner) gibi yabancılar aynı depoda sıkışıyor.
Bir gece Eva, uyuyan insanların arasında bir tecavüze tanık oluyor; yapabildiği tek şey kardeşinin üstüne kapanmak. Sonra biri suçlanıyor, topluluk kendi içinden bir kurban seçiyor. Suçun kanıtı yok, sadece birinin sözü var. Thomas Vinterberg'in Av filminde de aynı mekanizma işliyordu: bir topluluğun kendini temiz tutmak için seçtiği kişi.
Burada Béa (Brigitte Roüan) Anne'e dünyanın, aralarında yaşayan otuz altı adil insanın hatırına yok olmadığını fısıldıyor. Film bu inanışı ne doğruluyor ne yalanlıyor; bir fısıltı olarak bırakıyor.
Ateşin önünde bir çocuk
Depodaki yaşlı adamlardan biri çocukları jilet yutarak eğlendiriyor, sonra köylerde yakılan ateşleri anlatıyor: kendini feda eden birinin anısına yakılan ateşler. O gece Ben'in burnu kanıyor. Çocuk yataktan kalkıp rayın kenarındaki ateşin önüne gidiyor, kıyafetlerini çıkarıyor. Muhafızlardan biri onu fark ediyor, koşup sarılıyor. Söylediği şey basit: hazır olduğun yeter. Filmin bir teselliye en çok yaklaştığı yer burası; teselli eden adam ise daha önce bir başkasını suçlayan sert muhafız.
Ardından trenin içinden çekilmiş uzun bir plan geliyor: vagonun penceresinden geçen kır, tepeler, ağaçlar, tek bir insan yok. Duyduğumuz tek ses rayın takırtısı. Trenin gerçekten kalkıp kalkmadığı, içinde kimin olduğu belirsiz. Haneke filmi bir cevapla değil, bir manzarayla kapatıyor.
Haneke'nin kamerası: karanlık, ses, kesme
Haneke bu filmde ilk kez geniş, anamorfik bir formatta çekiyor. Geceler gerçekten gece gibi: figürler karanlıkta seçilmiyor, yüzler ancak bir ateşin kenarında beliriyor. Işık bir anda gündüze döndüğünde göz kırpıyorsunuz.
Müzik neredeyse yok. Duyduğumuz tek melodi, pili bitmek üzere olan bir kasetçalardan gelen Beethoven'ın Bahar Sonatı'ndan birkaç nota. Haneke bu notaları filmin en sefil anına yerleştiriyor. O birkaç saniye, olup biten her şeye rağmen bir şeyin hâlâ mümkün olduğunu hatırlatıyor. Kamera karakterlerin içine girmiyor, dışarıda duruyor. Uzun planlarda oyunculardan çok yüzlerdeki küçük değişimleri izliyoruz. Isabelle Huppert neredeyse hiç konuşmuyor; Anne'in korkusunu, yorgunluğunu ve inatla ayakta kalan düzenini yüzüyle taşıyor.
Gösterilmeyen şiddet
Haneke'nin bu filmdeki en net tercihi, şiddeti göstermemek. Kocanın ölümü ekran dışında. Eva'nın tanık olduğu tecavüz karanlıkta, neredeyse görünmez. Buna karşılık filmde gerçek bir hayvan kesimi sahnesi var: bir atın boğazı kesiliyor ve bu görüntü kurgu değil. Yönetmen, kurgulanmış şiddeti göstermeyip gerçek olanı göstermeyi seçmiş. İzlemeden önce bilinmesinde fayda var.
Bunu, şiddeti seyirciye oyun olarak sunan Ölümcül Oyunlar (Funny Games, 1997) ile yan yana koyunca fark netleşiyor. Orada kamera seyirciyi suç ortağı yapıyordu. Burada sadece tanık bırakıyor.
Haneke'nin diğer filmleriyle ilişkisi
Kurt Zamanı, Haneke'nin Fransızca çektiği filmlerin ortasında duruyor. Isabelle Huppert ile ilk kez Piyanist'te (La Pianiste, 2001) çalışmıştı; o filmde müzik bir iktidar aracıydı, burada bir kasetçalardan sızan birkaç nota. Çocukların bakış açısı da yönetmenin tekrar eden meselesi: bir söyleşide filmin asıl başkarakterlerinin üç çocuk olduğunu söylüyor. Saklı (Caché, 2005) ve Beyaz Bant (2009) ile süren çizgide bu film, en az konuşan ve en çok bakan halka.
Kariyer çizgisi de bu yerini açıklıyor: Haneke 2009'da Beyaz Bant, 2012'de Aşk ile Altın Palmiye aldı. Kurt Zamanı ise Cannes'a yarışma dışı gösterimle gitti, 2003'te Sitges'te en iyi senaryo ödülünü ve eleştirmen ödülünü aldı.
Kim sevmeli, kim sevmeyebilir
Sabırlı seyirciye film çok şey veriyor: Huppert'in yüzü, karanlığın içinden çıkan ışıklar, bir topluluğun nasıl kurulup nasıl çürüdüğünü anlatan sessiz gözlem. Kıyamet sinemasının gösteri tarafından sıkılanlar burada aradığını bulacak. Haneke'ye alışkın olanlar için film tanıdık bir yerde duruyor, hatta yönetmenin en insancıl işlerinden biri.
Net cevap isteyenler içinse zor. Felaketin nedeni yok, finalde bir açıklama yok, kimse kurtulmuyor. Film gösterime girdiğinde Fransa'da soğuk karşılandı; Cahiers du Cinéma ve Positif kısa, olumsuz değerlendirmeler yazdı. Yıllar içinde yeniden değerlendirildi. Hayvan kesimi sahnesi ve çocukların tanık olduğu şiddet nedeniyle hassas seyirciler için uygun değil. Tür arayanlar için sitedeki türlere göre film önerileri listesine bakabilirsiniz. Aynı dönemde başka bir çaresizliği farklı bir tonda anlatan Jane Campion'ın Piyano filmi (1993) iyi bir eşlik olur.
Sık Sorulan Sorular
Kurt Zamanı neyi anlatıyor, felaketin nedeni belli mi?
Film, adı konmayan bir felaketten sonra kır evine sığınan bir ailenin hayatta kalma çabasını anlatıyor. Felaketin ne olduğu hiç açıklanmıyor; ne bir patlama, ne bir haber, ne bir yetkili konuşuyor. Haneke bunu bilinçli bir tercih olarak savunuyor: seyirci kendi felaketini seçebilir, film insanların birbirine nasıl davrandığına odaklanır.
Film neden bu kadar karanlık?
Çünkü hikâyedeki dünyada elektrik yok. Haneke ve görüntü yönetmeni Jürgen Jürges yapay ışık kullanmadan, gerçek karanlıkta çekim yapmış. Haneke'ye göre bu tercih seyirciye de aynı güvensizliği yaşatıyor: aydınlık bir sokakta yanınızdan geçen biri tehdit değildir, karanlıkta ise her yaklaşan figür bir tehlikeye dönüşür.
Hangi ödülleri aldı, nerede gösterildi?
Dünya prömiyeri 20 Mayıs 2003'te Cannes Film Festivali'nde yarışma dışı bölümde yapıldı. Aynı yıl Sitges Uluslararası Fantastik Film Festivali'nde en iyi senaryo ödülünü ve José Luis Guarner eleştirmen ödülünü kazandı. Fransa'da gösterime giriş tarihi 8 Ekim 2003.
Hiç yorum yok: