Aydın Sever
1998'de Coen Kardeşler bir kara film çektiler ama içine dedektif koymadılar. Koydularsa da o adam hiçbir şeyi çözmek istemiyordu. Filmin adı The Big Lebowski, merkezindeki karakter ise sinema tarihinin en tuhaf kahramanlarından biri: Jeffrey "The Dude" Lebowski.
The Dude'u anlatmak zor, çünkü yaptığı şeylerin listesi boş. Halısı çalınır, arabası havaya uçurulur, tehdit edilir; o ise panik yapmaz, intikam peşine düşmez, olayların kendi kendine çözülmesini bekler. Yine de film onun etrafında döner. Ben bu yazıda tam olarak bunun neden işe yaradığını anlatmaya çalışacağım.
Film noir'ın bornozlu hâli
Kara film geleneğinde dedektif, olayları zekâsıyla çözen ve ciddiyetini hiç bozmayan adamdır. Chandler'ın Marlowe'u böyledir. Coen Kardeşler bu kalıbı alıp The Dude'a giydirir ve kalıp dağılır: bu adam olayları çözmek istemez, olaylar onu oradan oraya sürükler. Filmin bütün "gizemi" aslında bir halının etrafında döner.
O halının da gerçek bir hikâyesi var. Yapımcı Peter Exline, Coen Kardeşler'e komşusundan aldığı halıyı anlatmış ve "bu halı odayı gerçekten birleştiriyor" demişti. O cümle filme girdi ve The Dude'un bütün motivasyonu hâline geldi.
The Dude gerçekten yaşadı
Karakterin arkasında gerçek bir adam var: Jeff Dowd. Bağımsız film yapımcısı ve aktivist olan Dowd, Coen Kardeşler'le Blood Simple'ın dağıtımı sırasında tanışmıştı ve kendisine "The Dude" derdi. White Russian tutkusu da ondan geliyor.
Dowd'un geçmişi filmdekinin şaka olmadığını gösteriyor: 1970'te Seattle Seven adlı grubun üyesi olarak "konspirasyon ve isyana teşvik" suçlamasıyla mahkemeye çıkmıştı. Yani The Dude'un gençliğinde radikal bir aktivist olduğu fikri, senaristlerin uydurması değil; gerçek bir hayattan alınmış.
Filmin senaryosu da beklemek zorunda kaldı. Jeff Bridges o dönem Wild Bill'de, John Goodman ise Roseanne dizisindeydi. Coen Kardeşler oyuncuları beklemek yerine araya Fargo'yu sıkıştırdılar. Lebowski'nin senaryosu ise daha Barton Fink döneminde yazılmıştı; yani film yıllarca rafta bekledi.
Adamın parası nereden geliyor?
Bu, seyircinin en çok merak ettiği soru. Cevap ilginç: filmin ilk taslaklarında The Dude'un gelirinin kaynağı açıklanıyordu. Bir Rubik Küpü mucidinin varisiydi. Joel Coen bu detayı sonradan kurgudan çıkardı; karakterin gizemini korumak istedi. Filmde kalan tek ipucu, adamın aşırı tutumlu yaşaması ve geçmişinden gelen küçük tazminat gelirleri.
Neden Jeff Bridges?
Rol baştan Bridges için yazılmış gibiydi. Coen Kardeşler senaryoyu okuttuğunda Bridges'ın verdiği tepki, işin ne kadar yerine oturduğunu gösterir: "Lise yıllarımdaki hâllerimi gizlice izleyip mi yazdınız?" demiş.
Bridges rolü oynamakla kalmadı; setin gardırobunu da kendisi getirdi. Jöle terlikler, hırkalar, bol kıyafetler oyuncunun kendi dolabından çıktı. Yıllar sonra bu karakterin aktörün hayatına da işlediğini görüyoruz: Bridges'ın Zen'e olan ilgisi ve hastalığı sürecinde gösterdiği sakinlik, anlattığı adamla şaşırtıcı biçimde örtüşüyor.
Akrabaları: sinemadaki aylaklar
The Dude yalnız değil. Sessiz sinemada Chaplin'in otoriteye boyun eğmeyen "Şarlo"su, Buster Keaton'ın etrafı yıkılırken yüzü değişmeyen sakinliği var. Aradaki fark şu: onlar hayatta kalmaya çalışıyordu, The Dude ise modern dünyada bilinçli bir huzur direnci kuruyor.
Bir yanda da 90'ların aylak sineması var; Linklater'ın sokak köşelerinde dolaşan gençleri gibi. Ama The Dude o gençlik evresini çoktan geçmiş. O, aylaklığı bir felsefeye dönüştürmüş bir adam.
1960'ların öfkeli yol filmi serserileriyle de akrabalığı var ama araya mesafe koyuyor. Onlar sisteme öfke kusuyordu; The Dude o öfkeyi de bırakmış. Dünyanın değişmeyeceğini anladığı yerde öfkelenmek yerine akışa bırakıyor kendini.
Bir Doğu felsefesi olarak The Dude
Bu okuma sonradan uydurulmuş bir yakıştırma değil. 2005'te, Tayland'da yaşayan Oliver Benjamin adlı biri Dudeism'i, yani "The Church of the Latter-Day Dude"u kurdu. Bugün yüz binlerce kişi bu kilisenin rahibi olarak kayıtlı.
Dude'ın duruşu Taoizm'deki wu wei, yani çabasız eylem fikrine benziyor. Halısı kirlenir, arabası çalınır, tehdit edilir; hiçbirinde direnmez, durumun kendi kendine çözülmesine izin verir. Bu bir tembellik değil; kontrol etmeye çalışmanın zaten kaybetmek olduğunu bilmek.
Film bunu sadece anlatmakla kalmıyor, seyirciye de yaşatıyor. Yan karakterlerin hepsi bir şeyi kontrol etmeye çalışır: Walter, paronayaklığıyla olayları yönetmeye; milyoner Lebowski, itibarını; nihilistler, sistemlerini. Hepsi komik duruma düşer. The Dude ise sadece akışta kalır ve film ondan yana çıkar.
Rüyalar: karakterin altındaki çatlak
The Dude bu kadar sakinse, rüyaları neden bu kadar rahatsız edici? Jackie Treehorn'un verdiği içkiden sonra gördüğü sekanslar, karakterin bastırdığı korkuları dışa vuruyor.
Rüyada Maude, Valkyrie kostümüyle belirir; The Dude'un bilincindeki baskın kadın figürüyle imtihanı gibi okunabilir. Ardından dans eden kadınların yerini alan, ellerinde makaslarla koşan nihilistler gelir. Bu, okunması zor bir sahne ama sinema tarihinin en çok tartışılan rüya sekanslarından biri. Benim okumam şu: adam ne kadar akışta kalmaya çalışsa da, hayatın absürtlüğü onu uykusunda yakalıyor.
Peki bu adam loser mı?
Ölçüyü neyle tuttuğunuza bağlı. Kariyer, mülk ve hırsla bakarsanız The Dude tam bir kaybeden: işsiz, kirasını zor ödüyor, kıyafetleri döküntü.
Ama başka bir cetvelle bakın. Sürekli koşturan, uykusuz, rekabetçi ve tükenmiş bir hayatın ortasında The Dude, kimseye zarar vermeyen, travmatik dostunu yargılamadan kapsayan, anı yaşayan ve aklını koruyan tek karakter. Filmde akıl sağlığını kaybetmeyen başka biri var mı?
Coen Kardeşler'in bu filmle söylediği şey belki de bu kadar basit: hayat sandığınız kadar ciddi bir yarış değil. Filmin sonunda The Dude'un söylediği o cümle de zaten aynı yere çıkıyor: The Dude abides. O direnmez, akışa uyar ve var olmaya devam eder.
Sık Sorulan Sorular
The Big Lebowski konusu nedir?
Los Angeles'ta yaşayan işsiz The Dude'un halısının, aynı soyadı taşıyan bir milyonerin karısıyla karıştırılması sonucu çalınmasıyla başlayan bir dizi yanlış anlaşılmanın hikâyesi. Film, kara film kalıbını komediye çevirir.
The Dude karakteri gerçek bir kişiden mi esinlendi?
Evet. Karakterin arkasında yapımcı ve aktivist Jeff Dowd var; kendisi de "The Dude" lakabını kullanırdı ve Coen Kardeşler'le Blood Simple'ın dağıtımı sırasında tanıştı. Halının hikâyesi ise yapımcı Peter Exline'ın gerçek bir anısından geliyor.
Dudeism nedir?
2005'te Oliver Benjamin tarafından kurulan, The Dude'un hayat tarzını felsefi bir çerçeveye oturtan bir harekettir. Taoizm'in "çabasız eylem" fikriyle paralellik kurar.
Hiç yorum yok: